Aracın kaza, ayıp veya beklenmedik bir arıza nedeniyle kullanılamaz hâle gelmesi yalnızca onarım gideri doğurmaz; araç elden çıktığı her gün için de bir zarar doğar. Araç mahrumiyet zararı, araç sahibinin aracından yoksun kaldığı sürede emsal bir araç temin edebilmek için katlanması gereken bedelin tazminatıdır. Üst mahkeme kararlarında bu zarar iki başlıkta gündeme gelmektedir: onarım süresince ikame araç verilmeyen dönem ve ayıplı araçta sözleşmeden dönme sonrasında aracın iadesi ile yenisi arasındaki süre.
Bu yazıda mahrumiyet zararının hangi hâllerde doğduğu, hangi sürelerin hesaba katıldığı, bedelin hangi esasa göre hesaplandığı ve kaza kaynaklı araç değer kaybından farkı, emsal kararlar üzerinden ele alınır.
Araç mahrumiyet zararı nedir?
Araç mahrumiyet zararı, aracın sahibinin kullanımından geçici olarak çıkması karşısında uğranılan kullanım kaybının karşılığıdır. Zararın ölçütü, mahrum kalınan sürede dava konusu araca benzer bir aracın günlük veya aylık kira bedelidir; aracın piyasa değerindeki kalıcı düşüş değil, süreli kullanım yoksunluğu tazmin edilir.
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesinin 10.10.2024 tarihli dosyasında davacı şirket, gizli ayıplı çıkması nedeniyle kullanılamaz hâle gelen ve yetkili servise bırakılan aracı için ödediği kira bedellerinin tazminatını istemiştir. Daire, istemi ayıplı mal hükümleri yönünden değerlendirmiş ve alıcının, satılanın gizli ayıplı olması nedeniyle aracı kullanamadığı süre için ödediği kira bedellerinin müspet zarar istemi niteliğinde olduğunu belirtmiştir. Ayıplı maldan doğan doğrudan zararların satıcıdan istenebileceği; satıcının, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat edemedikçe alıcının diğer zararlarını da gidermekle yükümlü olduğu vurgulanmıştır (İstanbul BAM 13. HD, 2022/1432 E., 2024/1549 K., 10.10.2024, s. 10–11).
Onarım süresince ikame araç verilmemesi
Servise bırakılan araç onarılıncaya kadar sahibi yollarda kalmaktadır; bu sürede ikame araç verilmesi ya da kira bedelinin karşılanması beklenir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 21.02.2023 tarihli, duruşmalı incelemesinde ele alınan dosyada alıcı, otomobilinde motor arızası çıkması üzerine aracını yetkili servise bırakmış, komple motor değişimi gerektiğinin bildirilmesi üzerine aracını kullanamadığı için araç kiralamak zorunda kaldığını ileri sürerek kira bedelini istemiştir. İlk derece mahkemesi davayı kabul etmiş; davalıların istinaf başvurusu Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesince esastan reddedilmiş, bölge adliye mahkemesi kararı Yargıtayca onanmıştır (Yargıtay 3. HD, 2022/3706 E., 2023/186 K., 21.02.2023).
Kararda ayrıca ikame araç tartışmasının diğer yüzü görülür: Yetkili servis ikame araç vermediğinde mahrumiyet zararı doğarken, ikame araç verildiğinde verilen aracın gerçekten kullanılabilir olması gerekir. İstanbul BAM 46. Hukuk Dairesi incelemesine konu başka bir dosyada davacı, sözleşmeden dönme ve bedel iadesi davasında ikame araç verilmemesi nedeniyle uğradığı zararın da hesaba katılmasını istinaf aşamasında istemiştir. Bölge adliye mahkemesi, davacının ihtarnameyle 11 günlük araç ihtiyacı için 2.200,00 TL talep ederken yargılamanın ortasında sunduğu belgeyle 30 günlük ulaşım için 7.080,00 TL talep etmesi arasında çelişki bulunduğunu, verilen ikame aracın kullanılamaz olduğunu ispatlayarak bir tutanak sunamadığını belirterek davacının bu yöndeki isteminin reddini yerinde bulmuş; karar Yargıtayca onanmıştır (Yargıtay 3. HD, 2023/4961 E., 2024/2747 K., 02.10.2024).
Sözleşmeden dönme sonrasında araçtan yoksun kalınan süre
Ayıplı araçta alıcı sözleşmeden döndüğünde aracın satıcıya iadesi gerekir; dönme ile sözleşme baştan itibaren ortadan kalkar. Dönme iradesinin ortaya konduğu andan aracın ederi ödenip kaydı devredilinceye kadar geçen sürede alıcı araçsız kalmış olur ve bu süreye ilişkin bedel, mahrumiyet zararının en yaygın görüldüğü kalem olduğunu göstermektedir.
İstanbul 13. Hukuk Dairesinin yukarıda değinilen dosyasında dönme iradesi dava dilekçesiyle ortaya konmuş; daire, dönme hakkının kullanılma koşullarının oluştuğunu tespit ederek aracın mülkiyet kaydının satıcı şirkete iadesine karar vermiştir. Aracın servise bırakıldığı tarihten dava tarihine kadar geçen beş ay beş günlük dönem için ödenen kira bedeli müspet zarar olarak tazminata bağlanmış, tamir gideri eklenerek toplam 31.313,28 TL maddi tazminata hükmedilmiş ve karar kesin olarak açıklanmıştır (İstanbul BAM 13. HD, 2022/1432 E., 2024/1549 K., 10.10.2024, s. 11–12). Bedel iadesinde faizin hangi tarihten işleyeceği ayrı bir uyuşmazlık konusudur; bu konuda ayıplı araçta bedel iadesinde faiz sayfasına bakılabilir.
Araç mahrumiyet bedeli ile araç değer kaybı aynı istem değildir
Mahrumiyet bedeli ile araç değer kaybı sık karıştırılır, ancak iki istem farklı zararları telafi eder. Araç değer kaybı, kazadan önceki ve sonraki rayiç değerler arasındaki farktır; aracın piyasa değerindeki kalıcı düşüşü karşılar. Mahrumiyet bedeli ise aracın hiçbir değer kaybına uğramasa bile, sahibinin belirli bir süre araçsız kalmasının yol açtığı geçici kullanım kaybının karşılığıdır. Bu nedenle iki istem birbirine indirgenemez; koşulları oluştuğunda birlikte de istenebilirler. Kaza kaynaklı araç değer kaybı istemi ayrı bir dava türü ve ayrı bir hesap yöntemine tabidir; bu konuda trafik kazalarından doğan araç değer kaybı ve kazanç kaybı sayfasına bakılabilir.
Aynı ayrım ayıplı araçta da geçerlidir: Onarım tercih edildiğinde tamir sonrasında oluşacak değer kaybı, mahrumiyet bedelinden farklı bir kalem olarak gündeme gelir; bu konuda ayıplı araçta değer kaybı tazminatı sayfasına bakılabilir. Pert ilan edilen araçta ise mahrumiyet bedeli, emsal bir araç edinilene kadar geçen makul süre üzerinden ayrıca hesaplanır; pert bağlamındaki hesabın ayrıntısı için pert araçta tazminat ve makul süre sayfasına bakılabilir.
Bedel nasıl hesaplanır: makul süre ve emsal kira bedeli
Hesabın iki unsuru vardır: mahrum kalınan sürenin makul kısmı ve emsal araç kira bedeli. Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesinin incelediği dosyada hesap şöyle kurulmuştur: Araç 08.08.2020 tarihinde yetkili servise bırakılmış; ayıp nedeniyle 30 günlük makul onarım süresi hesaptan çıkarılmış; kalan dönemde aracın 48 gün kullanılamadığı, bu günler arasından 12 hafta sonu günü ile 1 günlük resmî tatilin de mahsolarak 35 güne hükmedildiği tespit edilmiştir. Emsal günlük kira bedelinin 400,00 TL olması üzerine 35 gün için 14.000,00 TL araç mahrumiyet bedeli hakkı kabul edilmiş; taleple bağlılık ilkesi gereği davada istenen 8.250,00 TL üzerinden hüküm kurulmuştur (Samsun BAM 5. HD gerekçesi; Yargıtay 3. HD, 2022/3706 E., 2023/186 K., 21.02.2023).
İstanbul 13. Hukuk Dairesinin dosyasında ise keşif ve ek raporlarda dava konusu araca benzer bir aracın aylık kira bedelinin 10.000,00 TL olabileceği belirtilmiş; ancak mali bilirkişi, bu tutarın talebin aşılması niteliğinde olduğunu ve davacının beş ay beş günlük dönem için ödediği 30.400,00 TL esas alındığında aylık 5.885,13 TL üzerinden maddi tazminat istenebileceğini belirtmiştir. Daire, zarar tutarının tam olarak belirlenemediği hâllerde hakimin, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önüne alarak zararı hakkaniyete uygun belirlemesi gerektiğini hatırlatmış; aylık 5.885,13 TL esasıyla 30.400,00 TL tazminata hükmedilmesinde isabetsizlik görmemiştir. Davacının arızalı araç üzerinde delil tespiti yaptırmasını istemesi ve onarım onayı vermemesinin zararı artıran davranış sayılamayacağı, delil tespiti raporunun tebliğinden sonra makul sürede dava açıldığı için tazminatta indirim yapılmamasında da isabetsizlik bulunmadığı belirtilmiştir (İstanbul BAM 13. HD, 2022/1432 E., 2024/1549 K., 10.10.2024, s. 10–11).
İspat: belgeler ve tutarlılık
Mahrumiyet zararı kâğıt üzerinde kurulabilen bir zarar değildir; ispatı istemi güçlü ya da zayıf kılan unsur belgelerdir. İstanbul dosyasında davacı tarafından sunulan kira faturaları ve sözleşmeler incelendiğinde, faturaların çok sayıda araca ilişkin olduğu, çoğunda kiralanan araç ve süre bilgisi bulunmadığı, davacının aynı dönemde birden fazla araç kiraladığı için dava konusu aracın yerine ikame edilen aracın hangisi olduğunun tespit edilemediği görülmüştür. Bu belirsizlik nedeniyle hesap, davacının ödediği kira bedelini esas alan bilirkişi hesabı üzerinden, zararın tam olarak belirlenememesi karşısında hakkaniyet ölçüsüyle kurulabilmiştir (İstanbul BAM 13. HD, 2022/1432 E., 2024/1549 K., 10.10.2024, s. 10–11).
İkame araç ve taksi gideri yönünden de tutarlılık belirleyicidir: Yargıtay incelemesinde onanan istinaf dosyasında davacının ihtarname ve yargılama içindeki talepleri arasındaki günlük bedel çelişkisi ve ikame aracın kullanılamazlığının belgelenememesi, mahrumiyet isteminin sonuç almasını engellemiştir (Yargıtay 3. HD, 2023/4961 E., 2024/2747 K., 02.10.2024). Kira sözleşmesi ve faturaların dava konusu araçla açıkça ilişkilendirilebilmesi, talep tutarının baştan tutarlı ileri sürülmesi ve belgelerin süresinde sunulması bu nedenle esastır.
Sıkça sorulan sorular
Araç mahrumiyet zararı nedir?
Aracın kaza, ayıp veya onarım nedeniyle kullanılamadığı süre için, emsal bir aracın günlük ya da aylık kira bedeli esas alınarak istenen tazminattır; aracın rayiç değerindeki kalıcı düşüşü karşılayan araç değer kaybından farklıdır (İstanbul BAM 13. Hukuk Dairesi, 2022/1432 E., 2024/1549 K., 10.10.2024, s. 10–11).
Onarım süresinin tamamı için mahrumiyet bedeli istenebilir mi?
Kendiliğinden hayır. Samsun BAM’ın incelediği dosyada ayıp nedeniyle 30 günlük makul onarım süresi hesaptan çıkarılmış, kalan 48 günlük dönemden 12 hafta sonu günü ile bir resmî tatil günü mahsolunarak 35 gün için günlük 400,00 TL üzerinden hesap kurulmuştur (Yargıtay 3. HD, 2022/3706 E., 2023/186 K., 21.02.2023).
Araç mahrumiyet bedeli ile araç değer kaybı aynı şey mi?
Hayır. Değer kaybı, kaza öncesi ve sonrası rayiç değerler arasındaki farkı karşılayan kalıcı bir değer düşüşü tazminatıdır; mahrumiyet bedeli ise geçici kullanım kaybının karşılığıdır. İki istem birbirinin yerine geçmez; koşulları oluştuğunda birlikte istenebilir.
Ayıplı araçta sözleşmeden döndüm, aracı iade ettim; araçsız kaldığım sürenin bedelini isteyebilir miyim?
Koşulları oluştuğunda evet. İstanbul örneğinde aracın servise bırakıldığı tarihten dönme iradesinin dava dilekçesiyle ortaya konduğu tarihe kadar geçen beş ay beş günlük dönem için ödenen kira bedeli, ayıplı maldan doğan müspet zarar olarak tazminata bağlanmıştır (İstanbul BAM 13. HD, 2022/1432 E., 2024/1549 K., 10.10.2024, s. 11–12).
Bana ikame araç verildi ama kullanılamaz durumdaydı; mahrumiyet bedeli isteyebilir miyim?
Verilen ikame aracın kullanılamaz olduğunu ispatlamanız gerekir. İstanbul örneğinde davacı bunu belgeleyemediği ve ihtarname ile yargılama içinde ileri sürdüğü günlük bedeller arasında çelişki bulunduğu için bu yöndeki istemi sonuç alamamıştır (Yargıtay 3. HD, 2023/4961 E., 2024/2747 K., 02.10.2024).
Kaynaklar
İstanbul BAM 13. Hukuk Dairesi, 2022/1432 E., 2024/1549 K., 10.10.2024 (kaynak metinde s. 1–13; ayıplı araç, müspet zarar ve kira bedeli değerlendirmesi s. 9–11; hesap ve tazminat indirimi s. 11; hüküm ve kesinlik s. 11–13).
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2022/3706 E., 2023/186 K., 21.02.2023, duruşmalı (kaynak metinde tam metin; Samsun BAM 5. Hukuk Dairesi’nin 2022/306 E., 2022/433 K. sayılı kararının incelenmesi; 30 günlük makul onarım süresi, hafta sonu ve resmî tatil mahsubu ile 35 gün × 400,00 TL hesabı bölge adliye mahkemesi gerekçesinde; onama HMK m. 370/1 uyarınca).
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2023/4961 E., 2024/2747 K., 02.10.2024 (kaynak metinde tam metin; İstanbul BAM 46. Hukuk Dairesi incelemesi (2021/35 E., 2023/1347 K.); ikame araç ve taksi gideri istemine ilişkin değerlendirme istinaf gerekçesinde; onama).
Bu yazı genel bilgilendirmedir; dosyaya özel hukuki görüş yerine geçmez.
