Giriş
Ceza yargılamasında sanığın duruşmada hazır bulunması, yalnızca biçimsel bir şart değil; doğrudan doğruya savunma hakkının kullanılabilmesinin ön koşuludur. Bu şart, sanığın tutuklu bulunduğu dosyalarda daha da kritik bir hâle gelir. Çünkü tutuklu sanık, iradesiyle duruşmadan uzak kalmamakta; mahkemenin onu getirme veya ses ve görüntü bilişim bilgi sistemi (SEGBİS) yoluyla katılımı sağlama yükümlülüğüyle karşı karşıya kalmaktadır. Sanık, duruşmadan vareste tutulma talebinde bulunmamışsa, yani bizzat bilgisi dahilinde ve talebiyle celse dışı bırakılmamışsa, hükmün tefhim edildiği oturuma katılımı sağlanmadan verilen mahkûmiyet hükmü hukuka aykırıdır. Mahkemenin, tutuklu sanığı celseye hazır etme imkânını hiç kullanmadan hüküm kurması, yargılamanın yükünü sanığın üzerine kaydırmak anlamına gelir; hâlbuki hazır etme yükümlülüğü sanıkta değil, mahkemededir.
Yargıtay 11. Ceza Dairesi, 25.06.2025 günü, 2021/18984 Esas ve 2025/7841 Karar sayısıyla, oy birliğiyle verdiği kararda bu ilkeyi uygulamaya taşımıştır. Kararda, kamu kurum ve kuruluşlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık (TCK m. 158) suçundan yargılanan, başka suçtan Bakırköy/Metris 2 Nolu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu bulunan sanık hakkında; dosyada duruşmadan vareste tutulma talebi bulunmamasına rağmen, hükmün tefhim olunduğu duruşmaya bizzat veya SEGBİS yoluyla katılımı sağlanmadan, iştirak halinde olduğu değerlendirilen diğer sanıklar hakkında mahkûmiyet kurulması 5271 sayılı CMK’nin 193. ve 196. maddelerine aykırı görülmüş, savunma hakkının kısıtlanması nedeniyle hüküm diğer yönleri incelenmeksizin bozulmuştur. İlk derece mahkemesince hüküm CMUK dönemi olan 04.05.2015 tarihinde verildiğinden, Yargıtay incelemesi 5320 sayılı Kanun’un 8. maddesi aracılığıyla 1412 sayılı CMUK’un 321. maddesine göre yürütülmüştür. Aynı kararda ayrıca iki ayrı tebliğ usulsüzlüğü tespit edilerek temyiz istemlerinin süresinde olduğu kabul edilmiştir.
Kaynak karar (maskelemiş nüsha): yargitay-11-cd-2021-18984-2025-7841-maskeli.pdf — kişisel veriler kısaltılmış, künye birebirdir.
Bu makalede karar metnine sadık kalınarak; ön inceleme aşamasında tespit edilen tebliğ usulsüzlükleri, vareste talebi olmayan tutuklu sanığın duruşmaya katılımının hukuki niteliği, CMK m. 193 çerçevesinde vareste kurumunun işleyişi ve uygulamadaki sonuçlar derlenmektedir. Konunun SEGBİS boyutuna ilişkin ayrıntılı değerlendirmemizi uyuşturucu ticareti yargılamalarında SEGBİS ve duruşmaya katılma hakkı başlıklı yazımızda geniş biçimde ele almıştık.
Ön inceleme: tebliğ usulsüzlüğü ve temyiz süresi
Yargıtay, bozma gerekçesine geçmeden önce ön inceleme aşamasında temyiz süresinin işlemeye başlamasıyla ilgili iki ayrı usulsüzlük tespit etmiştir. Bu tespitler, cezaevi bulunan sanıklara yapılan tebliğlerin hukuki sonuç doğurabilmesi için hangi şartların gerekli olduğunu göstermesi bakımından öğretici niteliktedir.
CMK 35/3: tutukluya okunup anlatılmak suretiyle tebliğ
Kararın ön inceleme bölümünde belirtilen ilk tespit şudur: Başka suçtan cezaevinde bulunan sanık S.1’e gerekçeli karar tebliğ edilmiş, ancak 5271 sayılı CMK’nin 35/3. maddesindeki “İlgili taraf serbest olmayan bir kişi veya tutuklu ise tebliğ edilen karar kendisine okunup anlatılır” düzenlemesi uyarınca karar kendisine okunup anlatılmak suretiyle tebliğ edilmemiştir. Bu nedenle tebliğ usulsüz olmuş; bu usulsüzlük nedeniyle temyiz süresi işlemeden kalmış ve 26.05.2015 tarihli temyiz istemi öğrenme üzerine yapılmış, bu suretle süresinde kabul edilmiştir.
CMK m. 35/3’ün öngördüğü okunup anlatma usulü, tutuklu ya da serbest olmayan kişiye yapılan tebliğin bir kâğıdın tesliminden ibaret görülmemesini amaçlar. Serbest olmayan kişinin kararı anlayabilmesi ve kanun yoluna başvurup başvurmayacağına sağlıklı biçimde karar verebilmesi, kararın kendisine okunması ve içeriğinin anlatılmasıyla mümkündür. Bu usule uyulmadan yapılan tebliğ, geçerli bir tebliğ sayılmaz; süreyi başlatmaz. Kaynak karar metnine göre tutuklu sanığa gerekçeli karar tebliğ edilmiş olsa da okunup anlatılmadığından tebliğ usulsüz kalmış, sanığın temyiz istemi öğrenme üzerine süresinde sayılmıştır.
Bu düzenlemenin pratik anlamı şudur: Tutuklu sanığın infaz kurumunda tuttuğu dosyaya tebliğ iradesi, çoğu zaman infaz kurumu idaresi üzerinden yürür. Kararın içeriği okunup anlatılmadan teslim edilirse, sanık neye karşı hangi sürede hangi kanun yoluna başvuracağını bilemez. Yargıtay’ın yaklaşımı, bu riski mahkeme ve tebliği gerçekleştiren merciin yükümlülüğüne yüklemektedir: Tebliğ usulüne uygun yapılmadıysa, bunun sonucu sanığa yansıtılamaz. Bu nedenle müdafilik uygulamasında, cezaevindeki müvekkile gerekçeli karar tebliğinin okunup anlatılmak suretiyle yapılıp yapılmadığının tebliğ tarihinden itibaren araştırılması alışkanlık hâline gelmelidir.
Yanlış adrese tebliğ
İkinci tespit, sanık S.2’ye ilişkindir: Gerekçeli karar, sanığın da bildirdiği son adres yerine farklı bir adrese tebliğ edilmiştir. CMK’daki tebliğ düzenlemesi uyarınca ilgili tarafın bildirdiği son adres, tebliğin yapılacağı adres olarak esas alınır; bu adrese yapılan tebliğ geçerli kabul edilir. Bildirilen son adresten farklı bir adrese yapılan tebliğ ise usulsüzdür ve tebliğ süresini başlatmaz. Bu nedenle Yargıtay, sanık S.2’nin 26.05.2015 tarihli temyiz isteminin de süresinde olduğunu kabul etmiş, sanık S.3’ün temyizinin de süresinde olduğu tespit edilerek temyiz istemlerinin reddini gerektirir bir durum bulunmadığı sonucuna varmıştır.
Bu iki tespit birlikte değerlendirildiğinde, temyiz süresinin işlemeye başlaması için tebliğin yalnızca fiziksel teslim değil, kanunda öngörülen biçimde yapılması gerekir. Okunup anlatılmadan tutukluya teslim edilen karar da, bildirilen adres yerine başka adrese teslim edilen karar da süreyi başlatmaz; sanık kararı öğrenince süre işlemeye başlar. Bu yaklaşım, kanun yolunun hak kaybına uğramaması yönünde yorum yapılması ilkesinin doğal sonucudur: Yargılama usulüne ilişkin kusur, kusuru işleyen tarafın aleyhine sonuç doğurmaz. Tutuklama rejimi ve haksız tutuklamaya ilişkin ayrıntılı bilgi için tutuklama şartları ve haksız tutuklama yazımıza bakılabilir.
Vareste talebi yoksa duruşmaya katılım şart
Kararın asıl bozma gerekçesi, tutuklu sanığın duruşmaya katılımıyla ilgilidir. Kaynak karar metnindeki tespit şöyledir: Başka suçtan Bakırköy/Metris 2 Nolu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu olarak bulunan ve duruşmadan vareste tutulma talebi bulunmayan sanık S.1’in, hükmün tefhim olunduğu duruşmaya bizzat veya SEGBİS yoluyla katılımı sağlanmadan, iştirak halinde olduğu değerlendirilen sanıklar hakkında mahkûmiyet hükümleri kurulması suretiyle 5271 sayılı Kanun’un 193. ve 196. maddelerine aykırı davranılarak savunma hakkının kısıtlanması.
Bu tespitin dayanağı, CMK’nin duruşmada sanığın hazır bulunmasına ilişkin kurallarıdır. CMK m. 193 uyarınca sanığın duruşmada bulunması esastır; mahkeme, sanığın vareste tutulmasına karar verebilir. CMK m. 196 ise sanığın duruşmada bulunmamasının kurallara aykırı olması hâlinde o duruşmada alınan kararların hukuka aykırı olacağını düzenler. Bu çerçevede, duruşmadan vareste tutulma talebi olmayan tutuklu sanık hakkında, bizzat mahkemeye getirilmeden ya da SEGBİS yoluyla katılımı sağlanmadan mahkûmiyet hükmü kurulamaz. İştirak halinde yargılanan diğer sanıkların hazır bulunması, tutuklu sanığın katılım hakkını ortadan kaldırmaz; tam tersine, iştirak halinde işlenen suçlarda sanığın kendisini savunma imkânı, suça katılımının kapsamının tespiti bakımından daha da önem kazanır.
Savunma hakkı, adil yargılanmanın çekirdeğidir. Tutuklu sanığın, mahkûmiyetle sonuçlanan celseye katılımının hiçbir suretle sağlanmaması, bu hakkın kısıtlanması anlamına gelir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi bu nedenle hükmü, diğer yönleri incelenmeksizin bozmuştur. Bozmanın “diğer yönleri incelenmeksizin” yapılması, katılım eksikliğinin tek başına bozma için yeterli olduğunu; mahkemenin esasa ilişkin diğer incelemeye geçmeden önce sanığı hazır etme ya da katılımını sağlama yükümlülüğünü yerine getirmesi gerektiğini gösterir.
Kararın dikkat çeken bir yönü, iştirak halinde işlenen suçlara özgü vurgusudur. Dosyada birden fazla sanık bulunmakta ve suç, iştirak halinde işlenmiş olarak değerlendirilmektedir. Bu tür dosyalarda suça katılımın kapsamı, sanıklar arasındaki görev bölüşümü ve somut olaydaki payın tespiti büyük ölçüde duruşmadaki beyanlar üzerinden kurulur. Tutuklu sanığın, ortakları beyan verirken bulunmaması, kendisine yöneltilen isnat karşısında doğrudan savunma yapma imkânını fiilen ortadan kaldırır. Bu nedenle diğer sanıkların hazır bulunması ya da mudafilerinin duruşmadaki varlığı, tutuklu sanık yönünden katılım şartının yerine ikamesi için yeterli değildir.
Vareste talebi ne zaman işler
CMK m. 193’ün kurduğu çerçeve iki unsurdan oluşur: sanığın duruşmadan vareste tutulma talebi ve mahkemenin bu husustaki kararı. Vareste tutulma, sanığın talebi üzerine ve mahkemenin kararıyla mümkündür. Yargıtay kararında bu iki unsurdan yalnızca birinin — sanığın talebinin — bulunmadığı vurgulanmaktadır: Dosyada duruşmadan vareste tutulma talebi yoktur. Talep olmadan ve mahkemenin vareste kararı olmadan sanığın celse dışı bırakılması, vareste kurumunun amacına aykırı biçimde kullanılması demektir.
Bu çerçevenin pratik sonucu şudur: Sanığın vareste talebi ve mahkemenin bu talebe ilişkin kararı varsa, sanığın celseye hazır edilmesi gerekmez; hüküm onun yokluğunda kurulabilir. Buna karşılık talep yoksa, sanığın bizzat duruşmaya getirilmesi veya SEGBİS yoluyla katılımının sağlanması zorunludur. Kaynak karar metninde de tam bu noktadan hareket edilmiş; vareste talebi bulunmayan tutuklu sanığın bizzat veya SEGBİS yoluyla katılımının sağlanmaması CMK m. 193 ve 196’ya aykırı görülmüştür. Başka bir deyişle vareste, sanığın duruşmaya katılma hakkından vazgeçmesi için kullanılabilecek bir araçtır; ancak bu vazgeçişin geçerli olması için sanığın talebinin bulunması ve mahkemenin buna karar vermesi gerekir. Talep yokluğunda vazgeçiş varsayımından hareket edilemez; katılım sağlanmak zorundadır. Tutukluluk ve adli kontrol rejiminin genel çerçevesi için tutuklama ve adli kontrol yazımıza başvurulabilir.
SEGBİS’in bu çerçevedeki işlevi özel bir değer taşır. Bilişim sistemi yoluyla katılım, tutuklu sanığın fiziken mahkemeye nakledilmesinin lojistik ve güvenlik maliyetini ortadan kaldırırken, sanığa duruşmayı canlı izleme, beyanda bulunma ve müdafiiyle iletişim imkânı verir. Kaynak kararda vareste talebi bulunmayan sanık yönünden bozma gerekçesi, “bizzat veya SEGBİS yoluyla” katılımın hangisiyle yapılacağının mahkemenin takdirine bırakıldığını da gösterir: Esas olan katılımın sağlanmasıdır; bunun bizzat mı yoksa bilişim yoluyla mı gerçekleştirileceği usul tercihidir. Ancak tercih edilen yöntemin fiilen işletilmesi ve sonucunun tutanağa bağlanması şarttır; bağlantı kurulamamışsa celse ertelenmeli ya da sanığın bizzat getirilmesi yoluna gidilmelidir.
Vurgulanması gereken bir başka nokta, kararın CMUK dönemi hükmüne ilişkin olmasıdır. Hüküm 04.05.2015 tarihinde, yani CMK’nin yargılama hükümlerinin uygulanmasına ilişkin geçiş hükümlerinin yer yer CMUK’a atıf yaptığı bir dönemde verilmiştir. Yargıtay da incelemeyi 5320 sayılı Kanun’un 8. maddesinin birinci fıkrası uyarınca uygulanması gereken 1412 sayılı CMUK’un 321. maddesine göre yapmıştır. Ancak duruşmaya katılım ve savunma hakkı ilkeleri, hangi yargılama rejimi uygulanırsa uygulansın geçerlidir; bu nedenle kararın taşıdığı ilke, CMUK döneminde verilmiş olsa da bugünkü CMK uygulaması için aynen yol göstericidir. Kararın 25.06.2025 gibi güncel bir tarihte verilmiş olması da bu noktanın önemini artırır: Daire, eski rejime tabi bir hükümü dahi güncel katılım anlayışıyla denetlemiş ve katılım eksikliğini tek başına bozma nedeni saymıştır. Genel ceza hukuku başlıklarına ilişkin rehberimize ceza hukuku rehberi üzerinden ulaşılabilir.
Uygulamadaki sonuçlar
- Celse günü katılım planı: Dosyada tutuklu sanık varsa mahkeme, her celse için katılım planını önceden kurmalıdır: ya sanık bizzat getirtilmeli ya da katılmasına hukuki engel bir talep ve karar bulunmuyorsa SEGBİS bağlantısı kurulmalıdır. Vareste talebi yoksa celse, sanığın katılımı sağlanmadan sonuçlandırılamaz. Planın celse öncesinde infaz kurumu ve UYAP üzerinden teyit edilmesi, hükmün tefhim edileceği kritik oturumlarda ise ayrı bir özen gerektirir; zira kaynak kararda bozmanın tam olarak hükmün tefhim edildiği oturumdaki katılım eksikliğine dayandırıldığı görülmektedir.
- SEGBİS kurulumunun tutanağa bağlanması: SEGBİS bağlantısının kurulup kurulmadığı, bağlantının sağlanamadığı hâllerde girişimlerin ne şekilde yapıldığı ve sonuçlanıp sonuçlanmadığı duruşma tutanağına açık biçimde yazılmalıdır. Kararda görüldüğü gibi, katılım sağlanmadan tefhim edilen hüküm tek başına bozma nedeni oluşturmaktadır.
- İştirak halinde sanıklar: Diğer sanıkların hazır bulunması, tutuklu sanığın katılım ihtiyacını gidermez. İştirak halinde suçlarda her sanığın kendine özgü savunma imkânı korunmalıdır; bir sanığın yokluğunda diğerleri hakkında kurulan mahkûmiyet, yokluğu bulunan sanık yönünden de eksik yargılamaya yol açar.
- Tebliğ usulsüzlüğü süreyi başlatmaz: Tutukluya karar, CMK m. 35/3 uyarınca okunup anlatılmak suretiyle tebliğ edilmediyse veya bildirilen son adres yerine farklı bir adrese tebliğ yapıldıysa, temyiz süresi işlemez. Sanık kararı öğrendiğinde süre başlar; bu nedenle cezaevindeki müvekkillerin gerekçeli karar tebliğinde tebliğ şeklinin teyit edilmesi büyük önem taşır. Kaynak kararda her iki sanığın da 26.05.2015 tarihli temyiz istemleri, öğrenme üzerine yapıldığı için süresinde kabul edilmiştir; usulsüz tebliğe dayanılarak süresi geçtiği ileri sürülen bir temyiz istemi, Yargıtay uygulamasında bu gerekçeyle incelenmeye alınmaktadır.
- Antalya uygulaması: Antalya’daki ağır ceza ve asliye ceza yargılamalarında, başka ilde infaz kurumunda tutuklu bulunan sanıkların duruşmalara SEGBİS yoluyla katılımı yaygın biçimde kullanılmaktadır. Tutuklu müvekkili bulunan dosyalarda, celse öncesinde SEGBİS talebinin mahkemeye bildirilmesi ve kurulumun tutanağa bağlanması, yukarıdaki bozma gerekçesinin oluşmasını önleyen temel tedbirlerdir. Antalya’da yargılaması görülen dosyalarda müvekkilin infazının başka ildeki bir kurumda bulunması, katılımın SEGBİS dışında sağlanmasını fiilen güçleştirdiğinden, bu talebin her celse için yazılı olarak yenilenmesi yerinde olur.
Sıkça Sorulan Sorular
Tutuklu sanık duruşmaya getirilmeden mahkûmiyet verilebilir mi?
Hayır. Dosyada duruşmadan vareste tutulma talebi ve mahkemenin buna ilişkin kararı yoksa, tutuklu sanığın hükmün tefhim edildiği duruşmaya bizzat veya SEGBİS yoluyla katılımı sağlanmalıdır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi’nin 2021/18984 E., 2025/7841 K. sayılı kararında, vareste talebi bulunmayan tutuklu sanığın katılımı sağlanmadan iştirak halindeki sanıklar hakkında mahkûmiyet kurulması CMK m. 193 ve 196’ya aykırı görülmüş ve hüküm bozulmuştur.
Vareste talebi ne işe yarar?
Vareste talebi, sanığın duruşmaya bizzat katılmak istemediğini beyan etmesidir. CMK m. 193 çerçevesinde vareste tutulma, sanığın talebi ve mahkemenin bu husustaki kararıyla mümkündür. Her ikisi de mevcutsa sanığın celseye hazır edilmesi gerekmez. Talep yoksa bu imkân kullanılamaz; sanığın katılımı bizzat veya SEGBİS yoluyla sağlanmak zorundadır.
SEGBİS ile katılım yeterli mi?
Evet. Kaynak karar metninde de belirtildiği üzere, vareste talebi bulunmayan tutuklu sanığın hükmün tefhim edildiği duruşmaya “bizzat veya SEGBİS yoluyla” katılımı sağlanabilir. SEGBİS, ses ve görüntü bilişim bilgi sistemi aracılığıyla infaz kurumundan duruşmaya bağlanma imkânı verir ve bizzat katılımla eşdeğer kabul edilir. Bağlantının kurulamaması hâlinde bu durumun ve alınan tedbirlerin tutanağa geçirilmesi gerekir.
Tutukluya gerekçeli karar nasıl tebliğ edilir?
CMK m. 35/3 uyarınca, serbest olmayan kişiye veya tutukluya tebliğ edilen karar kendisine okunup anlatılır. Yalnızca kâğıt teslimi yeterli değildir; kararın içeriğinin okunması ve anlatılması gerekir. Yargıtay kararında, başka suçtan cezaevindeki sanığa gerekçeli karar tebliğ edilmiş fakat okunup anlatılmak suretiyle tebliğ edilmediği için tebliğin usulsüz olduğu ve temyiz süresini başlatmadığı kabul edilmiştir.
Tebliğ usulsüzse temyiz süresi nasıl hesaplanır?
Usulsüz tebliğ süreyi başlatmaz. Sanık, hükmü hangi tarihte öğrenmişse temyiz süresi o tarihten itibaren işler. Kaynak kararda, okunup anlatılmadan yapılan tebliğ ve bildirilen son adres yerine farklı adrese yapılan tebliğ nedeniyle her iki sanığın da 26.05.2015 tarihli temyiz istemlerinin öğrenme üzerine ve süresinde olduğu tespit edilmiştir.
Kaynaklar
- Yargıtay 11. Ceza Dairesi, 25.06.2025 günü, E. 2021/18984, K. 2025/7841, oy birliği (s. 1: künye ve ön inceleme — tebliğ usulsüzlükleri; s. 2: vareste talebinin bulunmaması, SEGBİS/katılım bozması ve sonuç; s. 3: imza bloğu). Kaynak metin CMUK dönemi hükmü içermektedir: hüküm 04.05.2015 tarihli olup Yargıtay incelemesi 5320 sayılı Kanun m. 8 aracılığıyla 1412 sayılı CMUK m. 321 uyarınca yapılmıştır.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 35/3 (tutukluya okunup anlatılmak suretiyle tebliğ).
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 193 (sanığın duruşmada bulunması ve vareste).
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 196 (sanığın duruşmada bulunmamasının kurallara aykırılığı).
- 5320 sayılı Kanun m. 8 (CMUK m. 321 ile birlikte uygulama).
- 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu m. 321 (bozma hükmü).
Bu yazı, kamuya açık maskelemiş yargı kararı ve kanun metinleri temel alınarak hazırlanmış bilgilendirme amaçlı bir derlemedir; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut olayınıza özgü değerlendirme için bir avukata başvurunuz.