Basit yargılama usulü (CMK 251), mahkûmiyet hâlinde sonuç cezadan dörtte bir indirim sağladığı için sanık açısından cazip bir yargılama yoludur; ancak uygulanması suçun nitelikli hâllerine göre belirlenen üst sınıra bağlıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, cinsel taciz suçunda posta veya elektronik haberleşme araçlarının kolaylığından yararlanılarak işlenme nitelikli hâlinin (TCK 105/2-d) uygulanması hâlinde suçun üst sınırının iki yılı aştığını, bu nedenle basit yargılama usulünün uygulanamayacağını ve yerel mahkemenin bu yöndeki direnme gerekçesinin isabetli olduğunu kabul etmiştir (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., 13.12.2023, kaynak metinde UDF paragraf 144–146, 148–149).
Uyuşmazlığın doğuşu
Olay, cinsel taciz suçundan kurulan mahkûmiyet hükmünün temyiz sürecinde gelişmiştir. İlk mahkûmiyet kararının temyiz incelemesi sırasında 7188 sayılı Kanunla getirilen basit yargılama usulü ve geçiş hükümlerine ilişkin Anayasa Mahkemesi iptal kararları gerekçe gösterilerek dosya bozulmuş; ikinci bozmada ise bozma ilamına uyan ilk derece mahkemesinden, esasen sanık lehine olan basit yargılama usulünün uygulanarak hüküm kurulması istenmiştir. İlk derece mahkemesi ise bu kez basit yargılama usulünü uygulamayarak önceki hüküm gibi mahkûmiyetine karar vermiş ve bozmaya direnmiştir. Direnme dosyası 9. Ceza Dairesi üzerinden Ceza Genel Kurulu’na taşınmıştır (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 30–36).
Somut dosyada taciz, suçun nitelikli hâli sayılan TCK 105/2-d uyarınca, yani posta veya elektronik haberleşme araçlarının sağladığı kolaylıktan faydalanılarak işlenmiş olduğundan ceza yarı oranında artırıma konu olmuştur. Cinsel taciz suçunun unsurları ve nitelikli hâlleri için cinsel taciz, cinsel saldırı ve cinsel istismar suçları sayfasına bakılabilir.
Basit yargılama usulünün şartları
Genel Kurul, CMK 251’deki ölçütleri toplamıştır: Usul ancak asliye ceza mahkemesince, iddianamenin kabulünden sonra ve CMK 175/2 uyarınca duruşma günü belirlenmeden önce uygulanabilir; suçun adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektirmesi gerekir. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik hâlleri ile izne veya talebe bağlı suçlarda ve kapsama girmeyen başka suçla birlikte işlenmede usul uygulanmaz (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 89–98, 144).
Kurul ayrıca usulün mahkemenin takdirine bağlı olduğunu; şartlar oluşsa bile gerekli görülmesi hâlinde duruşma açılarak genel hükümlere göre devam edilebileceğini, ancak şartlar gerçekleştiğinde uygulanmama tercihine gerekçe gösterilmesi gerektiğini vurgulamıştır (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 99, 125).
Nitelikli hâller iki yıllık hesaba dahildir
Kararın merkezindeki soru, nitelikli hâllerin iki yıllık üst sınır hesabına katılıp katılmayacağıdır. Genel Kurul, ceza adalet sisteminde suçun temel şekli ile nitelikli şekillerinin aynı suç sayılacağı ilkesini; Anayasa Mahkemesi iptal kararlarındaki şartların açık, net ve öngörülebilir nitelikte olduğu tespitini; zamanaşımı, zorunlu müdafilik ve temyiz bakımından nitelikli hâllerin zaten dikkate alındığına ilişkin kendi önceki kararlarını dikkate almıştır. Bu çerçevede adalet ve eşitlik ilkeleri gereğince cezanın artırılmasını gerektiren nitelikli hâllerin, basit yargılama usulünün şartı olan iki yıllık üst sınırın hesabında da göz önünde bulundurulması gerektiği sonucuna varılmıştır (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 101–108, 145).
Somut olayda bu sonucun etkisi somuttur: TCK 105/1’in temel üst sınırı iki yılı aşmadığı için usul ilk bakışta uygulanabilir görünse de, 105/2-d uyarınca cezanın yarı oranında artırılması üst sınırı iki yılın üzerine çıkarmakta; böylece dosya basit yargılama usulünün kapsamı dışında kalmaktadır. Genel Kurul bunun üzerine ilk derece mahkemesinin direnme gerekçesinin isabetli olduğuna ve dosyanın esastan incelenmek üzere Özel Daire’ye gönderilmesine karar vermiştir (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 145, 148–149).
Usulün sonuçları: indirim ve itiraz yolu
Basit yargılama usulünün sonuçları da kararda çerçevelenmiştir: Usul uygulandığında mahkeme, beyan ve savunma için verilen süre dolduktan sonra duruşma yapmaksızın ve Cumhuriyet savcısının görüşü alınmaksızın karar verebilir; mahkûmiyet hâlinde sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir. Verilen hükme itiraz edilebilir; itiraz üzerine hükmü veren mahkemece duruşma açılır ve genel hükümlere göre yargılamaya devam olunur. Bu nedenle usul, yargılamanın sonu değil, gerekçeli bir tercih konusudur; mahkeme her aşamada duruşma açarak genel hükümlere dönebilir (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 50–65, 89).
Direnme mekanizması ve dosyanın sonucu
Direnme, kural olarak bölge adliye mahkemesi onanmış hükümlerin temyizinde devreye giren; ilk derece mahkemesinin Yargıtay’ın bozması üzerine önceki hükmünde ısrar etmesi ve direnilen dairenin direnme kararını yerinde görmemesi hâlinde dosyanın Ceza Genel Kurulu’na gitmesiyle işleyen bir kurumdur. Bu dosyada akış temyiz aşamasında işlemiştir: İlk mahkûmiyet kararının temyizinde dosya bir kez Anayasa Mahkemesi iptal kararları nedeniyle bozulmuş, ikinci bozmada ise basit yargılama usulünün uygulanmaması gerekçesiyle tekrar bozulunca ilk derece mahkemesi direnmiş; 9. Ceza Dairesi direnme kararını yerinde görmeyerek dosyayı Genel Kurul’a sunmuştur (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 30–37, 146, 148–150).
Genel Kurul, direnme gerekçesinin isabetli olduğuna karar vermiş ve dosyanın esastan incelenmesi için Özel Daire’ye gönderilmesini kararlaştırmıştır. Dosya için kesin sonuç bu kararla belirlenmiş değildir; esastan inceleme sonrasında basit yargılama usulünün uygulanıp uygulanmayacağı veya hükmün nasıl sonuçlanacağı Özel Daire’nin değerlendirmesine kalmıştır (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 146, 149).
Geçiş hükümleri otomatik uygulama zorunluluğu doğurmaz
Karar, dosyanın tarihsel seyrini de anlamlandırmıştır: Geçici 5/1-d’deki ibarelerin Anayasa Mahkemesi’nce iptali, basit yargılama usulünün geçmiş dosyalara otomatik olarak uygulanmasını gerektirmez. Basit yargılama usulü hem usul hem maddi ceza hukuku kuralları içeren karma nitelikte bir kurumdur; takdiri bir usul tercihi olarak değerlendirilir ve her hâlükârda sanık lehine sonuç doğurması kesin olan hükümler içermez. Bu nedenle mahkeme, şartların oluşması hâlinde uygulanmama tercihini gerekçelendirmekle yükümlüdür (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 122–125, 145).
Sıkça sorulan sorular
Basit yargılama usulü hangi koşullarda uygulanabilir?
Asliye ceza mahkemesince, iddianamenin kabulünden sonra ve duruşma günü belirlenmeden önce; suçun adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az hapis cezasını gerektirmesi hâlinde uygulanabilir. Yaş küçüklüğü gibi hâller ve kapsama girmeyen başka suçla birlikte işlenme uygulamayı dışlar (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 89–98).
Cinsel tacizde elektronik ortamdan kolaylık nitelikli hâli basit yargılama usulünü ortadan kaldırır mı?
Genel Kurul’a göre kaldırır: TCK 105/2-d uyarınca cezanın yarı oranında artırılması suçun üst sınırını iki yılın üzerine çıkarır; nitelikli hâller iki yıllık hesaba dahil sayıldığından dosya basit yargılama usulü kapsamı dışında kalır (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 144–146).
Mahkeme, şartlar oluştuğunda basit yargılama usulünü uygulamamayı seçebilir mi?
Evet; usul mahkemenin takdirine bağlıdır. Ancak şartların gerçekleştiği dosyada genel hükümlere göre devam etme tercihine gerekçe gösterilmesi gerekir; şartlar oluştuğu gerekçesiyle uygulamayı istemek sanığa tanınan bir hak değildir (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 99, 125).
Geçici 5. maddedeki iptal kararları dosyaya otomatik basit yargılama usulü uygulanmasını gerektirir mi?
Gerektirmez. İptal kararları geçiş hükmünün kapsam alanını değiştirmiştir; usul karma nitelikte ve takdiri olduğundan, dosyada uygulanıp uygulanmayacağı mahkemece gerekçeli olarak değerlendirilir (Yargıtay CGK, 2023/9-194 E., 2023/659 K., UDF paragraf 122–125).
Kaynaklar
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2023/9-194 E., 2023/659 K., 13.12.2023, oy birliği, direnme incelemesi (kaynak metinde UDF paragraf 1–158; yargılama zinciri UDF 30–36, basit yargılama usulü çerçevesi UDF 48–108, nitelendirme ve direnme sonucu UDF 143–149). İtiraz konusu direnme hükmü: ilk derece mahkemesinin direnme kararı (UDF paragraf 32–35).
Anayasa Mahkemesi kararları: 25.06.2020, 2020/16 E., 2020/33 K.; 14.01.2021, 81-4 E./K.; 21.04.2022, 87-44 E./K.; 22.06.2023, 79-113 E./K. (kaynak metinde UDF paragraf 42, 77, 79, 127 içinde anılan kararlar).
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 7, 61, 66, 105; 5271 sayılı CMK m. 150, 175, 251, 252 (kaynak metindeki aktarımlar).
