Aşkın (Munzam) Zarar Nedir? TBK 122 İspatı ve Sepet Hesabı
Para borcunu zamanında ödemeyen borçlu, yalnızca yasal faizi ödemekle kurtulamaz. Türk Borçlar Kanunu’nun 122. maddesinde düzenlenen aşkın zarar (munzam zarar) kurumu, temerrüt faizinin karşılayamadığı kayıpların da borçludan istenmesini sağlar. Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 23.09.2025 tarihli, 2025/544 Esas, 2025/3055 Karar sayılı kararı ile Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 04.06.2026 tarihli, 2025/6437 Esas, 2026/3270 Karar sayılı kararı, enflasyonist dönemlerde aşkın zararın soyut ispatla talep edilebileceğini açık biçimde ortaya koyuyor. Bu yazıda iki güncel karar, taraf ve olay isimleri maskelenerek kararlarda açıklanan hukuki noktalar korunarak derlenmiştir.
Munzam Zararın Tanımı ve Hukuki Dayanağı
TBK’nın 122. maddesinin birinci fıkrası, her iki kararın da dayanağı olan tanımı içerir: “Alacaklı, temerrüt faizini aşan bir zarara uğramış olursa, borçlu kendisinin hiçbir kusurunun bulunmadığını ispat etmedikçe, bu zararı da gidermekle yükümlüdür.” Buna göre munzam zarar; borçlu, temerrüde düşmeden borcunu ödemiş olsaydı alacaklının malvarlığının ulaşacağı durum ile temerrüt sonucunda oluşan durum arasındaki farktır. Diğer bir ifadeyle, temerrüt nedeniyle alacaklının uğradığı zararın temerrüt faiziyle karşılanmayan kısmıdır.
6. Hukuk Dairesinin kararı, aşkın zararın borçlu temerrüdünün hukuki bir sonucu olduğunu ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 10.11.1999 tarihli, 1998/13-353 Esas, 1999/929 Karar sayılı kararında da vurgulandığı üzere sorumluluğun kusura dayandığını hatırlatır. Munzam zarar, asıl borç yükümlülüğünden ve temerrüt faizi yükümlülüğünden tamamen farklı, bağımsız bir borçtur; borcun tam ifasına kadar geçen sürede oluşmaya başlar.
Aşkın Zararın Tazmini İçin Beş Şart
6. Hukuk Dairesi kararında munzam zararın tazmininin şartları tek tek açıklanır:
- Bir para borcunun bulunması: Munzam zarar yalnız para borçlarında mümkündür. Borcun kaynağı önemli değildir; sözleşmeden, haksız fiilden, sebepsiz zenginleşmeden veya vekaletsiz işgörmeden doğan para borçlarında da talep edilebilir.
- Borçlunun temerrüdü: TBK’nın 117. maddesi uyarınca borçlunun usulüne uygun olarak temerrüde düşürülmesi gerekir. İcra takibinin tarihi veya dava tarihi de temerrüt anı sayılabilir.
- Zarar: Temerrüt faizini aşan bir zararın fiilen meydana gelmesi aranır; munzam zarar, müspet (olumlu) zarar niteliğinde bir maddi zarardır.
- Uygun illiyet bağı: Zarar ile borçlunun temerrüdü arasında, olayların normal akışına göre zararın temerrüde elverişli olması gerektiği kadar bir bağ bulunmalıdır.
- Kusur: Alacaklı yararına bir kusur karinesi işler; borçlunun temerrüde düşmekte kusurlu olması varsayılır. Borçlu, hiçbir kusurunun bulunmadığını ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir. Kusurun derecesi ise önemli değildir; hafif ihmali bile borçluyu munzam zararı ödemekle yükümlü kılar.
Somut İspat mı, Soyut İspat mı?
Her iki kararın da asıl muhteviyatı ispat yöntemi tartışmasıdır. Somut yöntemde alacaklı, zarar kalemini tek tek ispatlar: zamanında tahsil edemediği alacağı için kredi çektiğini, üçüncü kişilere olan borcunu ödeyemediği için cezai şart veya gecikme faizi ödediğini, döviz borçlanmasından kur zararı uğradığını ya da vergi ve sosyal sigorta primlerini geç ödediğini belgelerle ortaya koyar.
Soyut yöntemde ise zararın varlığı karine olarak kabul edilir. Türk Medeni Kanunu’nun 6. maddesindeki genel ispat kuralının istisnası olarak, herkesçe bilinen vakıaların ispatına gerek yoktur: HMK’nın 187/2 maddesi uyarınca maruf ve meşhur vakıalar çekişmeli sayılmaz. Kararlarda bu prensip şöyle kurulur: Ülkemizde sürekli ve yüksek enflasyonun görüldüğü dönemlerde, para borcunu zamanında ödemeyen borçlu, alacaklıyı her zaman zarara uğratır. Enflasyonist ortamda yaşayan makul bir insan, parasını atıl biçimde tutmaz; vadeli mevduat, altın, devlet tahvili veya döviz gibi gelir getiren bir yatırıma yönlendirir. Paranın değer kaybının alacaklının malvarlığında eksilmeye yol açması hâlinde zararın varlığı kabul edilir.
İçtihad değişiminin kendisi bu yazının asıl konusudur: Yargıtay uygulaması uzun süre alacaklıdan temerrüt faizini aşan kaybını somut olgularla ispatlamasını arıyor, her zarar kaleminin tek tek belgelenmesini bekliyordu. Bu yazıda incelediğimiz güncel 6. ve 11. Hukuk Dairesi kararlarında bu katı yaklaşımdan soyut ispat kuralına geçiş yapıldığını görüyoruz: yüksek enflasyon dönemlerinde zararın varlığı herkesçe bilinen vakıa sayılıyor, miktarın tespiti sepet hesabıyla bilirkiçiye bırakılıyor. Kararların ifadesiyle, munzam zararın somut delillerle kanıtlanması gerektiği uygulamasından vazgeçilmiştir; bu dönüşümün dayanakları İçtihatı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun “para her zaman temettü getiren bir meta” prensibi ile Anayasa Mahkemesinin mülkiyet hakkı ihlal kararlarıdır.
İçtihatı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 20.10.1989 gün ve 1988/4 Esas, 1989/3 Karar sayılı kararında benimsenen “para her zaman kullanılması mümkün ve temettü getiren bir meta olduğundan, geç ödenmesi hâlinde zararın varlığı kesindir” prensibi, her iki kararın da ortak omurgasıdır. Ayrıca Anayasa Mahkemesinin 21.12.2017 tarihli 2014/2267 başvuru numaralı kararında, alacağın enflasyon karşısında değer kaybına uğratılarak ödenmesinin mülkiyet hakkının ihlali sayıldığı ve derece mahkemelerinin zararı ayrıca ispat şartının katı yorumu nedeniyle ihlal kararı verildiği hatırlatılır. Anayasa Mahkemesinin 27.11.2019 tarihli 2017-24810 başvuru numaralı kararı ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 57031/12 başvuru numaralı Suna Denizci/Türkiye kararında da aynı yönde değerlendirmeler yer alır.
11. Hukuk Dairesi, bu gerekçeleri birleştirerek somut ispatın aranmasının haksız yere alacaklının sebepsiz fakirleşmesine, borçlunun ise sebepsiz zenginleşmesine yol açacağını belirtir ve munzam zararın soyut ispatla talep edilebileceğini kabul eder. Daire ayrıca kendi uygulamasına dayanak olarak Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 21.10.2025 tarihli, 2025/860 Esas, 2025/3496 Karar ile 22.04.2026 tarihli, 2025/4148 Esas, 2026/1670 Karar sayılı ilamlarını gösterir.
Sepet Hesabı: Zarar Hangi Verilerle Hesaplanır?
Soyut ispatın kabulü, zararın miktarının serbest bırakılması anlamına gelmez. 6. Hukuk Dairesi, bilirkişi kurulunca hazırlanacak sepet hesabının verilerini sayar:
- Her yıl itibarıyla gerçekleşen TEFE-TÜFE oranı,
- Bankaların 3 aylık ortalama vadeli mevduat faiz oranları,
- Devlet tahvillerine verilen faiz oranları,
- Amerikan Doları ve Euro döviz kurlarındaki değişim oranları,
- Asgari ücret artışı,
- Altın fiyatlarındaki artış.
Mahkeme, bu verilerin ortalamasını dikkate alarak temerrüt faizini aşan zararı tespit eder; varsa zarar miktarından alacaklının tahsil ettiği temerrüt faizi düşülür. 6. Hukuk Dairesi ayrıca zarar miktarının TBK’nın 50 ve 51. maddeleri kapsamında, olayın özellikleriyle birlikte değerlendirilmesini öngörür.
İki Güncel Kararın Somut Uygulaması
6. Hukuk Dairesi kararı: Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinde arsa maliki, sözleşmede açıkça kendisine yükletilmemiş olan katma değer vergisini ödemek zorunda kalmış; bu alacağın tahsili dokuz yıllık bir yargılama sonucunda mümkün olmuştur. İlk derece mahkemesi, borçlunun temerrüde düşmekte kusursuz olduğunu gerekçesiyle aşkın zarar talebini reddetmiş; bölge adliye mahkemesi de bu kararı esastan onamıştı. 6. Hukuk Dairesi, 2013’ten 2022’ye kadar uzanan dönemde ekonomik göstergelerin temerrüt faizinin üzerinde bir değer kaybı yarattığını, paranın değerini korumak için altın, döviz, vadeli mevduat ve devlet tahviline yönelmenin olağan olduğunu vurgulayarak aşkın zararın doğduğunu kabul etmiş; bilirkişi sepet hesabının yapılması için kararı bozmuştur.
11. Hukuk Dairesi kararı: İnşaat malzemesi satan alacaklı, icra yoluyla tahsil edebildiği alacakla piyasa değeri arasındaki 7-8 katlık farkı aşkın zarar olarak talep etmiş; ilk derece ve bölge adliye mahkemeleri, temerrüt faizi ve icra inkar tazminatının zararı karşıladığını, davacının kendi somut zararını ispatlayamadığını söyleyerek davanın reddine karar vermişti. 11. Hukuk Dairesi, ekonomik göstergelerle oluşturulacak sepet hesabına göre zararın tespit edilmesi gerektiğini belirterek bölge adliye mahkemesi kararını bozmuştur.
Her iki kararda da ortak sonuç aynıdır: enflasyonist dönemde alacaklıdan zararın varlığının somut delillerle ispatı beklenemez; soyut ispat yeterlidir ve miktar, sepet hesabıyla bilirkiçiye saptırılır.
Alacaklı Taraf Ne Yapmalı?
Aşkın zarar istemi, asıl alacağın tahsil edilmiş olmasıyla sınırlı değildir; temerrüt faiziyle karşılanmayan kayıplar için ayrı bir dava da açılabilir. Alacaklının dikkat etmesi gereken noktalar şunlardır:
- Temerrüdün usulüne uygun kurulduğunun (ihtar, ödeme emri veya dava tarihi) dosyada sabit olması,
- İstemde zarar kalemlerinin ayrıntılı gösterilmesi ve bilirkişiye sepet hesabı yapılması istenmesi,
- Tahsil edilen temerrüt faizinin zarardan indirileceği hesaba katılarak talebin doğru boyutlandırılması,
- Uzun süren yargılamalarda bedel artırımı olanaklarının (HMK m. 26) izlenmesi.
Borçlu yönünden ise kusursuzluk ispatı pratikte zordur: paranın gönderildiği halde kendi kusurundan kaynaklanmayan bir sebeple geciktiğini ya da ödemeyi beklenmeyen bir halden kaynaklandığını ispatlayan borçlu sorumluluktan kurtulabilir; ancak genel ekonomik koşullar tek başına kusursuzluk sayılmaz.
Yargılama sürecinde alacak ve tazminat davalarında uzman desteği, Antalya tazminat avukatı olarak bizim de işimizdir. Zarar hesabının araç mahrumiyeti gibi özel kalemlerde nasıl kurulduğunu görmek için araç mahrumiyet zararı yazımıza da bakabilirsiniz.
Yüksek Enflasyon ve Normal Enflasyon Dönemlerinin Ayrımı
Soyut ispatın kabulü, her dönem için geçerli bir kural değildir. 6. Hukuk Dairesinin kararı, enflasyon rejimine göre iki farklı sonuç çizer: Sürekli ve yüksek enflasyonun görüldüğü ülke ekonomilerinde para borcunun zamanında ödenmemesi, alacaklıyı borçluyu temerrüde düşürmeye ve borcun uzun süre ifa edilmemesine bağlı olarak her durumda zarara uğratır; bu nedenle zararın varlığı, ispat kolaylıklarıyla da olsa mutlaka saptanır. Paranın değer kaybinin alacaklının malvarlığında eksilmeye yol açması hâlinde zararın bulunduğu kabul edilir.
Buna karşılık ekonominin istikrarlı olduğu, enflasyonun süreklilik ve yükseklik arz etmediği dönemlerde temerrütten ifa anına kadar paranın değer kaybetmesi kural olarak zararın varlığını göstermez; alacaklının kendi somut olgularla zararını ispatlaması gerekir. Uygulamada mahkeme, takip edilen dönemin ekonomik verilerine bakarak hangi rejimin geçerli olduğunu tespit eder. Son yıllardaki yüksek enflasyon verilerine bakıldığında, bu dönemde tahsil edilemeyen para alacaklarının aşkın zarar yönünden soyut ispatla takip edilebilirliği güçlenmiştir.
Munzam Zarar ile Temerrüt Faizi ve İcra İnkâr Tazminatının Ayrımı
Üç kavram sık karıştırılır ve ayrımlarını bilmek, taleplerin doğru kurulmasında belirleyicidir:
| Kavram | Ne karşılar | Dayanak |
| Temerrüt faizi | Para borcunun geç ödenmesi karşısında kanuni orana göre işleyen standart telafi | TBK m. 117 vd. |
| Aşkın (munzam) zarar | Temerrüt faizinin karşılayamadığı ek kayıplar; bağımsız borç | TBK m. 122 |
| İcra inkâr tazminatı | İcra takibine yapılan haksız itirazın cezalandırılmasına yönelik %20 oranlı yaptırım | İİK m. 67 vd. |
Temerrüt faizi, borçlunun temerrüdüyle kendiliğinden işler; munzam zarar ise ayrıca talep edilmesi gereken bağımsız bir borçtur ve tahsil edilen temerrüt faizi, aşkın zararın hesabından düşülür. İcra inkâr tazminatı ise borç-alacak ilişkisinin zarar telafisi olmaktan ziyade takip usulüne ilişkin bir yaptırımdır; aşkın zarar istemiyle birlikte de talep edilebilir, ancak dayanakları ve şartları farklıdır.
Borçlunun Kusursuzluk İspatı Nasıl Yapılır?
TBK m. 122’deki kusur karinesi, borçlunun ispat yükünü şiddetlendirir; fakat borçlu belirli hâllerde sorumluluktan kurtulabilir. 6. Hukuk Dairesi kararında örnekler sayılır: alacaklıya zamanında ulaşacak şekilde gönderdiği paranın, kendi kusurundan kaynaklanmayan bir sebeple geciktiğini ispatlayan borçlu munzam zararı tazmin yükümlülüğünden kurtulur. Aynı esas, alacağın varlığından haberdar olmadığını ve bunda kusurunun bulunmadığını ya da ödemeyi zamanında yapmamasının beklenilmeyen bir halden kaynaklandığını ispatlayan borçlu için de geçerlidir.
Buna karşılık genel ekonomik koşullar — enflasyon, döviz kurlarındaki dalgalanma, piyasa faizlerinin yüksekliği — borçlu için kusursuzluk sebebi sayılmaz; bu koşullar herkesçe bilinen ve borcun ödenmesine engel olmayan vakıalardır. Borçlunun savunması, somut ödeme çabalarını ve gecikmenin öznel nedenlerini belgelemeye dayanmalıdır; para borçlarında “ödeme gücüm yoktu” tek başına kusursuzluk ispatı değildir.
Sepet Hesabı Yargılamada Nasıl İşler?
Sepet hesabı, dosyaya getirilen bir hesap yöntemi değil, mahkemece görevlendirilecek konusunda uzman bilirkişi kurulunun yapacağı teknik incelemedir. 6. Hukuk Dairesinin önerdiği akış şöyledir: temerrüt tarihi ile ödeme (veya tahsil) tarihi arasındaki dönem saptanır; bu dönem için TEFE-TÜFE, 3 aylık ortalama vadeli mevduat faizleri, devlet tahvili faizleri, USD ve EUR kurlarındaki değişim, asgari ücret artışı ve altın fiyatlarındaki artış verileri toplanır; verilerin ortalaması üzerinden alacağın aynı dönemde kazandıracağı getiri hesaplanır; burada tahsil edilen temerrüt faizi düşülür ve kalan tutar aşkın zarar olarak tespit edilir.
Uygulamada dikkat edilmesi gereken noktalar vardır: sepet hesabı dava tarihi itibarıyla ödenmiş alacaklar için yapılabildiği gibi, tahsil başlamadan önce bedel artırımı yoluyla istemin güncellenmesi de mümkündür. Bilirkişi raporuna karşı görüş bildirmede, sepet bileşenlerinin karar başlıklarındaki altı veri setiyle örtüşmesi denetlenmelidir. Ayrıca aşkın zarar bir para istemi olduğundan harç ve faiz yönünden asıl alacakla birlikte değerlendirilir; munzam zarar için ayrı bir “faiz” istenemez, çünkü zararın hesabı zaten zaman içindeki değer kaybını kapsar.
Sepet hesabının mahkemeye sunumu da planlanmalıdır: istem dilekçesinde zararın yüksek enflasyon dönemi verileriyle soyut ispat edildiği belirtilmeli, bilirkişi kurulundan sepet yönteminin açıkça talep edilmesi gerekir. Rapor sürecinde temerrüt faizinin işlediği tarih aralığı ile tahsil edilen faiz tutarı dosyada netleşmiş olmalıdır; aksi hâlde hesabın taban ve tavan değerleri tartışmalı kalır ve rapor ek uzmanlığa sevk edilir. 11. Hukuk Dairesinin dosyasında da temerrüt faiz tahsilinden sonra açılan dava, aşkın zararın bu hesap yöntemiyle tespitine bağlanmıştır; istemin bu sırayla kurulması, dairenin onayladığı akıştır.
Aşkın Zarar İstemi Hangi Dosyalarda Gündeme Gelir?
İki güncel kararın dosya tipleri de öğreticidir: 6. Hukuk Dairesi örneğinde uyuşmazlık, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinden doğan ve sözleşmenin sessizliğinden dolayı taraflar arasında anlaşmazlığa yol açan katma değer vergisi alacağındadır; 11. Hukuk Dairesi örneğinde ise inşaat malzemesi satışından doğan ve icra yoluyla ancak dokuz yıllık sürecin sonunda tahsil edilebilen ticari bir alacaştır. Benzer bir mantık kat karşılığı sözleşmelerde arsa değeri ödemeleri, vadeli ticari satışlar, kira kesin hesap farkları ve mahkeme kararıyla ödenen tazminatların geç ifasında da işler. Ortak nokta şudur: asıl para alacağı temerrüde uğramış, temerrüt faizi tahsil edilmiş veya edilebilir konumda olmakla birlikte, değer kaybının faizle karşılanmayan bölümü kalıyor ise munzam zarar yolu açılmıştır.
Yargılamada Sık Görülen İki Uygulama Hatası
İki güncel kararın bozma gerekçeleri, mahkemelerde tekrar eden hataları da ortaya koyar. İlk hata, temerrüt faizinin zararı karşıladığını varsaymaktır: alacağın geç ödenmesiyle temerrüt faizine ve icra inkar tazminatına hükmedilmesi, alacaklının uğradığı değer kaybının tamamını karşılamaz; 11. Hukuk Dairesinin incelediği dosyada alacağın piyasa değeri ile tahsil değeri arasındaki fark, faiz tutarını kat kat aşmıştı. İkinci hata, enflasyonist dönemde aşkın zararın varlığının soyut ispatının kabul edilmemesi ve alacaklıdan her kalemin ayrı ayrı belgelenmesinin istenmesidir. Her iki karar da bu uygulamayı düzeltir: zararın varlığı yüksek enflasyon döneminde herkesçe bilinen vakıa olarak kabul edilir, miktarın saptanması ise bilirkişi sepet hesabına bırakılır.
Savunma yönünden de benzer bir uyarı gereklidir: borçlunun “ekonomik koşullar nedeniyle ödeyemedim” gerekçesi kusursuzluk ispatı değildir. Kusur karinesini çökertecek savunma, ödemenin fiilen gönderildiği ancak borçlunun kusuru olmayan bir nedenle geciktiği ya da borçlunun alacağın varlığından haberdar edilmediği gibi somut olgulara dayanmalıdır. Aksi hâlde temerrüt faizi üzerindeki zararın borçluda kalması, borçluyu fiilen enflasyonist dönemde kredi veren gibi kazandıran bir sonuç doğurur ki her iki karar da bu sonucu adalet ve mülkiyet güvenceleri bakımından reddeder.
Sık Sorulan Sorular
Aşkın (munzam) zarar nedir?
Temerrüt faizinin karşılayamadığı zararın borçludan istenmesidir. TBK’nın 122. maddesinde düzenlenir; borçlu temerrüde düşmeden ödemiş olsaydı alacaklının malvarlığının ulaşacağı durum ile mevcut durum arasındaki farktır.
Aşkın zarar hangi şartlarda istenebilir?
Bir para borcunun bulunması, borçlunun temerrüde düşürülmüş olması, temerrüt faizini aşan zararın doğması, temerrüt ile zarar arasında uygun illiyet bağı ve borçlunun kusuru aranır. Kusur karine olarak kabul edilir; kusursuzluğunu borçlu ispatlar.
Enflasyonist dönemde zararın varlığı nasıl ispatlanır?
Eskiden somut ispat arayan Yargıtay uygulamasından, güncel daire kararlarıyla soyut ispat kuralına geçilmiştir: sürekli ve yüksek enflasyon dönemlerinde zararın varlığı herkesçe bilinen vakıa sayılır, ayrıca somut ispat aranmaz. Zararın miktarı bilirkişi sepet hesabıyla belirlenir.
Sepet hesabında hangi ekonomik veriler kullanılır?
TEFE-TÜFE oranları, 3 aylık ortalama vadeli mevduat faizleri, devlet tahvili faizleri, döviz kurlarındaki değişim, asgari ücret artışı ve altın fiyatlarındaki artış; bu verilerin ortalaması temerrüt faizini aşan zararın hesabında dikkate alınır.
Temerrüt faizini tahsil ettim, aşkın zarar için ayrıca dava açabilir miyim?
Evet. Munzam zarar, temerrüt faizi yükümlülüğünden tamamen farklı bağımsız bir borçtur; tahsil edilen temerrüt faizi, aşkın zararın hesabında düşülür fakat aşkın zarar isteminin önüne geçmez.
Kaynak Kararlar (Maskelenmiş Tam Metinler)
- Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 2025/544 Esas, 2025/3055 Karar, 23.09.2025 — Maskelenmiş tam metin (PDF)
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2025/6437 Esas, 2026/3270 Karar, 04.06.2026 — Maskelenmiş tam metin (PDF)
- Destek içtihat: İİBK 20.10.1989, 1988/4 Esas, 1989/3 Karar; YHGK 10.11.1999, 1998/13-353 Esas, 1999/929 Karar; AYM 21.12.2017, 2014/2267; AYM 27.11.2019, 2017-24810; AİHM Suna Denizci/Türkiye, 57031/12; Yargıtay 15. HD 14.11.2024, 2023/1766 Esas, 2024/4097 Karar; Yargıtay 6. HD 13.01.2025, 2024/3534 Esas, 2025/15 Karar.
